Schijnzelfstandigheid: waarom jouw zzp-contract de Wet DBA-toets niet doorstaat

Deliveroo dacht het slim te spelen. Bezorgers als zelfstandigen inschakelen, geen cao toepassen, geen sociale premies afdragen. Toen de Hoge Raad in maart 2023 naar de feitelijke werkomstandigheden keek, was het oordeel vernietigend: de bezorgers waren gewoon werknemers. Met terugwerkende kracht recht op loondoorbetaling bij ziekte, vakantiegeld en pensioenopbouw.

In de Verenigde Staten maakte FedEx een vergelijkbare dure fout: het bedrijf betaalde 228 miljoen dollar schikking voor de verkeerde classificatie van 2.300 chauffeurs. Dat soort bedragen klinkt Amerikaans, maar het principe is universeel: wie werknemers als zelfstandigen inzet, betaalt uiteindelijk de rekening.

Wat de Wet DBA-handhaving vanaf 2025 verandert

Op 1 januari 2025 eindigde het handhavingsmoratorium op schijnzelfstandigheid. Jarenlang keek de Belastingdienst de andere kant op. Dat is voorbij. Internationaal zien we dezelfde verschuiving: de Amerikaanse overheid verscherpt gelijktijdig haar classificatieregels, wat aantoont dat dit een wereldwijde trend is. In Nederland kan de fiscus sinds 2025 naheffingen loonbelasting en premies opleggen. En vanaf 2026 komen daar vergrijpboetes bij tot 100% van de naheffing, wanneer opzet of grove schuld wordt aangetoond.

Twee kernvragen bepalen of jouw opdrachtrelatie standhoudt:

Vraag 1: Gezag. Bepaalt de opdrachtgever wanneer je werkt, hoe je het werk uitvoert, en met welke tools? Word je aangestuurd alsof je in loondienst bent? Dan wijst alles richting een arbeidsovereenkomst, ongeacht wat er in je contract staat.

Vraag 2: Ondernemerschap. Loop je echt financieel risico? Investeer je in eigen middelen? Kun je winst maken door slimmer te werken, of ontvang je simpelweg een vast uurtarief voor voorgeschreven taken? Zonder echt ondernemersrisico ben je economisch afhankelijk van die ene opdrachtgever.

Wat de meeste zzp’ers over het hoofd zien: als beide factoren dezelfde kant op wijzen, weegt dat zwaar. Dat geldt in Nederland net als in de VS, waar arbeidsrechtspecialisten waarschuwen dat het geschreven contract bijna irrelevant wordt wanneer de feiten een andere richting op wijzen.

De rekening die niemand vooraf maakt

In 2025 waren er nog geen boetes: alleen naheffingen. Dat klinkt overzichtelijk, tot je beseft wat het betekent. De Belastingdienst kan loonbelasting en premies volksverzekeringen met terugwerkende kracht opleggen, vanaf 1 januari 2025.

Vanaf 2026 wordt het financieel pijnlijker. Bij bewezen opzet of grove schuld kan een vergrijpboete van 10 tot 100% van de naheffing volgen. Ter vergelijking: in Amerikaanse staten lopen boetes op tot 25.000 dollar per werknemer. Nederlandse naheffingen over meerdere jaren kunnen vergelijkbare bedragen bereiken. Als de Belastingdienst pas in 2030 langskomt, kan de naheffing vijf jaar terugwerken, inclusief boetes.

Reken mee: een opdrachtgever die vijf zzp’ers onterecht als zelfstandige inzet tegen gemiddeld 80 euro per uur, kan bij een naheffing over meerdere jaren al snel zes cijfers aan correcties tegemoet zien. Daar komen de boetes en juridische kosten nog bovenop.

De holistische toets die jouw contract waarschijnlijk niet doorstaat

De Hoge Raad formuleerde in het Deliveroo-arrest een reeks niet-limitatieve gezichtspunten. Zelfs als jouw overeenkomst “opdrachtnemer” in hoofdletters vermeldt, kijkt de rechter naar:

1. Aard en duur van de werkzaamheden
2. Inbedding van het werk in de organisatie van de opdrachtgever
3. Verplichting tot persoonlijke arbeid (mag je je laten vervangen?)
4. Wijze van beloning (vast uurtarief of resultaatafhankelijk?)
5. Ondernemersrisico op basis van eigen beslissingen
6. Exclusiviteit en de duur van de relatie met de opdrachtgever

Werk je uitsluitend voor een opdrachtgever, gebruik je hun systemen, volg je hun processen, en zou je jezelf realistisch niet door een ander kunnen laten vervangen? Dan ben je vrijwel zeker werknemer onder de huidige toetsingscriteria.

Waarom dit zzp’ers het hardst raakt

Je zou denken dat dit alleen een probleem is voor opdrachtgevers. Dat klopt niet. Wanneer de Belastingdienst een relatie herkwalificeert, betaalt de opdrachtgever de naheffing en boetes. Maar de zzp’er verliest doorgaans de opdracht: het wordt financieel onhoudbaar om de relatie in dezelfde vorm voort te zetten.

Daarnaast kunnen zzp’ers fiscale voordelen kwijtraken die ze eerder claimden: de zelfstandigenaftrek, de mkb-winstvrijstelling, en opgebouwde pensioenrechten kunnen onder druk komen te staan. De verscherpte handhaving is internationaal de norm geworden: zowel in de VS als in Nederland kiezen overheden ervoor om schijnconstructies harder aan te pakken.

Wat je nu in je contract moet controleren

Pak je huidige overeenkomst van opdracht erbij en stel drie vragen. Bepaal jij zelf je werktijden en werkmethode zonder goedkeuring van de opdrachtgever? Heb je meerdere opdrachtgevers en draag je echt financieel risico? Zou je een gekwalificeerde vervanger kunnen sturen in jouw plaats?

Als je op twee of meer vragen “nee” antwoordt, houdt je contractstructuur waarschijnlijk geen stand bij een boekenonderzoek. De Wet VBAR (Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden) is in voorbereiding en zal de criteria verder aanscherpen.

De opdrachtgevers die dit op tijd doorhadden, zijn hun werkrelaties al aan het herstructureren. De rest zit op dezelfde tijdbom waar Deliveroo op zat.